Kiezen


Fragment uit "Een onzichtbaar verlies"

Vroeger kreeg je kinderen of je kreeg ze niet. Je had geluk of pech. Er viel weinig te kiezen want medisch was er nog weinig mogelijk. De laatste decennia zijn er op het gebied van vruchtbaarheidsonderzoeken en behandelmethoden enorme stappen gezet. De ontwikkelingen gaan verder en zullen in de toekomst zorgen voor nog meer mogelijkheden om met behulp van medisch ingrijpen zwanger te worden. Deze mogelijkheden zullen tegelijkertijd zorgen voor toename van de vele moeilijke keuzes waar mensen met vruchtbaarheidsproblemen mee te maken krijgen.

Als gevolg van alle ontwikkelingen en de hiermee opgedane ervaringen is er een bepaald medisch traject ontstaan. Er is sprake van een volgorde in onderzoeken en behandelingen, die in vele ziekenhuizen als standaard wordt aanbevolen of gehanteerd. De politiek speelt hierbij ook een rol. Zij heeft besloten welke behandelingen wel en niet vergoed mogen worden en waar ethische grenzen liggen in wat toelaatbaar is. De afspraken over vergoeding en de ethische grenzen zijn steeds opnieuw onderhevig aan verdere maatschappelijke en politieke discussie. Diverse landen hebben verschillende afspraken over wat toelaatbaar is en menigeen zoekt uiteindelijk zijn heil in een land waar vrijere normen worden gehanteerd. Voor een deel worden keuzemogelijkheden dus door externe omstandigheden bepaald: door heersende politieke afspraken, door ethische normen en door het gevoerde beleid van ziekenhuizen. Minstens zo belangrijk zijn de persoonlijke keuzes die je moet maken. Iedereen die vandaag de dag niet spontaan zwanger wordt, heeft de mogelijkheid onderzoeken te laten verrichten en medische behandelingen te ondergaan om zodoende toch te proberen zwanger te worden. De meeste mensen met vruchtbaarheidsproblemen zullen ervoor kiezen om te proberen duidelijkheid te krijgen over de oorzaak van het uitblijven van een zwangerschap. Een minderheid kiest ervoor om de natuur haar eigen gang te laten gaan. Veel mensen gaan ervan uit dat bij deze beslissing de intensiteit van de kinderwens de doorslaggevende rol speelt. Want hoe meer iemand een kind wil hoe meer die er ook voor over zal hebben. Maar met deze interpretatie doet men deze laatste groep enorm tekort. Velen van hen willen dolgraag kinderen, maar staan op een zodanige manier in het leven dat zij niet via kunstmatige wegen kinderen willen verwekken. Het vraagt vandaag de dag enorm veel moed om trouw te blijven aan je eigen levensvisie, terwijl er medisch zoveel mogelijkheden voorhanden zijn. Voor deze mensen is het buitengewoon pijnlijk wanneer zij vanuit de omgeving opmerkingen krijgen als ‘Je zult het wel niet zo graag willen anders ging je wel naar het ziekenhuis’. Geconfronteerd worden met vruchtbaarheidsproblemen is op een aantal manieren overweldigend. Allereerst is het vaak een schok dat iets waarvan je dacht en hoopte dat je het zelf in de hand zou hebben, namelijk de voortplanting, kennelijk niet te controleren is. Dit kan grote angst oproepen, want die kinderwens moet wel vervuld worden. Men probeert zoveel mogelijk informatie in te winnen en gaat allerlei strategische plannen maken. De koers wordt mede bepaald door kansberekeningen en slagingspercentages. Het is overweldigend om plotseling geconfronteerd te worden met ingrijpende onderzoeken en behandelingen die grensverleggend zijn. Voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen gaat een nieuwe wereld open: zaadcellen, eicellen, hormonen, temperatuurcurven, slijmvliesafwijkingen, iui, ivf, icsi, meerlingen, invriezen van zaad of embryo’s, donorsperma, eiceldonatie, allerlei zaken waar men waarschijnlijk nooit eerder bij heeft stilgestaan. Men wilde ‘gewoon’ een kind. Maar opeens is men een patiënt geworden met een medisch dossier, zit men regelmatig bij de specialist en moet men beslissingen nemen waarvan de consequenties niet te overzien zijn. Vandaag de dag draait een arts zijn hand niet om voor een ivf-behandeling en wordt er in de media en in de sociale kring over gepraat alsof het allemaal maar heel gewoon is. Toch moeten we niet vergeten dat veel vruchtbaarheidsbehandelingen diep ingrijpen in de natuurlijke gang van zaken. Men wordt geconfronteerd met bijzonder complexe keuzes over de maakbaarheid van het bestaan. Het is relatief eenvoudig een mening of oordeel te hebben over voornoemde medische en ethische zaken wanneer men er niet direct zelf mee te maken heeft. Nu men er zelf mee wordt geconfronteerd kan men in grote verwarring raken. De dierbaarste wens wordt plotseling omringd door grote levensvragen en door heftige emoties. Uit de omgeving komt allerlei advies. In de media wordt een bepaald beeld geschetst. Artsen suggereren een bepaalde handelwijze. De partner heeft misschien een uitgesproken mening. En ondertussen krijgt ‘iedereen’ om je heen kinderen, ‘gewoon’ verwekt tussen de lakens, binnen de eigen intimiteit, zoals jij het je altijd had voorgesteld. Het is niet raar als je hierdoor behoorlijk van slag raakt en moeite hebt met het bepalen van je eigen koers. De stap in het medische circuit De stap in het medische circuit is voor velen het begin van een lange en onzekere weg. De eerste stap is die naar de huisarts. Dit lijkt een laagdrempelige stap, maar is in feite al behoorlijk groot. Je verlaat de intimiteit van de relatie en komt ervoor uit dat je bang bent dat er vruchtbaarheidsproblemen zijn. De huisarts zal om te beginnen relatief simpele onderzoeken voorstellen, zoals spermaonderzoek bij de man en het bijhouden van de maandelijkse temperatuurcurve bij de vrouw. De volgende stap is die naar het ziekenhuis. De meeste ziekenhuizen kampen met wachttijden. Er volgen onderzoeken, waarvan de uitslag pijnlijk kan zijn. Je hebt consulten met de specialist met wie de behandelingsmogelijkheden worden besproken. Voor veel consulten en behandelingen gelden ook tussentijdse wachttijden. En ondertussen tikt de biologische klok door. Je wordt heen en weer geslingerd tussen hoop, wanhoop en teleurstelling, je probeert jezelf groot te houden, spreekt elkaar moed in en je bent onderhevig aan (sterke) emotionele stemmingswisselingen. Behandelingen volgen, uitslagen worden met grote spanning afgewacht. Sommigen hebben geluk en kunnen uiteindelijk met hun baby naar huis. Anderen vallen in het diepe gat van teleurstelling, krabbelen overeind bij de gedachte dat er een volgende behandeling mogelijk is, en dan nog een, en nog een, en dan? Verder wil men niet vooruitkijken. Ondertussen blijft men openstaan voor allerlei nieuwe informatie: internet is een populaire bron, het buitenland lokt, nieuwe wetgeving geeft hoop op... meer hoop. Zo verlopen de jaren. Wat ooit nog als de definitieve einddatum gold, de veertigjarige leeftijd van de vrouw, is inmiddels als ultieme grens afgebrokkeld. Er kan meer, er mag steeds meer, het hele traject duurt nog meer jaren. Keuzemomenten dreigen te verdwijnen Al deze jaren zijn doorspekt met keuzemomenten. Alle mogelijkheden brengen ook vragen met zich mee: ‘Wil ik dit? Willen wij dit? Kiezen wij hiervoor?’ Een opmerkelijk fenomeen doet zich ondertussen voor: veel mensen ervaren dat zij in feite geen keuze hebben. Hoewel de stap om naar de huisarts te gaan op zich een keuze is, wordt deze over het algemeen als vanzelfsprekend genomen. Het feit dat er tegenwoordig medische mogelijkheden zijn, heeft ervoor gezorgd dat de stap ‘het medische circuit in’ als bijna onvermijdelijk wordt ervaren. In het beginstadium hoopt iedereen natuurlijk dat het uiteindelijk allemaal meevalt en dat wanneer men de natuur met wat simpele middelen een handje helpt, er toch binnen afzienbare tijd een zwangerschap tot stand kan worden gebracht. En gelukkig is dit voor velen ook het geval. Geen enkel vruchtbaarheidsonderzoek of behandeling is prettig. Zij vormen een inbreuk op de fysieke en relationele privacy. De onderzoeken kunnen fysiek pijnlijk zijn en hebben een sterke emotionele lading. Zoals in het hoofdstuk over de seksuele relatie duidelijk werd zijn een aantal onderzoeken direct belastend voor het seksleven. Bij de vrouw kan een baarmoederfoto worden gemaakt wat voor velen een pijnlijk onderzoek is. Een kijkoperatie is ingrijpend en houdt onder andere in dat de vrouw onder volledige narcose moet worden gebracht. Voor de man kan het een zware opgave zijn om, soms keer op keer, op een afgesproken tijdstip sperma te moeten produceren. Het maakt veel uit of er afwijkingen worden gevonden, en welke dat zijn. Vruchtbaar zijn lijkt een zeer basale menselijke conditie, wanneer deze ter discussie staat brengt dit diepe fundamentele stress met zich mee. De meeste mensen zijn blij dat er onderzoeksmogelijkheden zijn en nemen de onprettige kanten voor lief. Men houdt zich flink, pept zich op en is zich nog niet zo bewust van het feit dat er in dit stadium ook al keuzes gemaakt worden. Men denkt: dit hoort er kennelijk bij om een kind te krijgen dus doen we het maar, want dat kind moet er komen. Men is geneigd het advies van de arts ‘blind’ te volgen want ‘die weet het toch het beste’. Zoals gezegd wordt bij een aantal mensen nooit een oorzaak voor het uitblijven van een zwangerschap gevonden. Dit is een moeilijke situatie omdat het ogenschijnlijk elke maand raak kan zijn. Ook hier liggen keuzes op tafel. Men kan ervoor kiezen om de natuur haar gang te laten gaan of om toch in te grijpen. Veel artsen zullen in deze situatie adviseren om te beginnen met medische behandelingen. De ontwikkelingen binnen vruchtbaarheidsbehandelingen hebben de afgelopen decennia een vlucht genomen. Een behandeling waar men vijfentwintig jaar geleden nog voor terugschrok, zoals ivf, vindt men nu heel normaal. Doordat deze behandelmogelijkheden ingeburgerd zijn, is er veel veranderd in het algemeen maatschappelijk denken over vruchtbaarheidsproblemen. Vruchtbaarheidsproblemen kunnen behandeld worden. Via de media krijgen mensen de verhalen voorgespiegeld waarbij na lange strijd en flink doorzetten toch een baby ter wereld kwam. Deze berichtgeving is niet altijd objectief. Het is waar dat velen na medisch ingrijpen een kind krijgen, maar tegelijkertijd is het ook zo dat vele anderen uiteindelijk met lege handen naar huis gaan. Deze kant van de zaak blijft vaak onderbelicht, waardoor het beeld is ontstaan dat er voor iedereen wel een kind te maken is. Wanneer men het maar genoeg wil en er alles voor over heeft, zal het kind er wel komen, want ‘dan doe je toch gewoon ivf’! Mensen die met vruchtbaarheidsproblemen geconfronteerd worden, zullen naar alle waarschijnlijkheid zelf ook met dit beeld rondlopen en daarmee met de verwachting dat met genoeg inspanning het zo gewenste kind te maken valt. Het gevaar van deze houding kan zijn dat men zich ook verplicht gaat voelen gebruik te maken van alles wat medisch mogelijk is. En hiermee vervalt het besef dat er in het hele proces vele keuzes te maken zijn. Ziekenhuizen doen een algemeen aanbod en hebben zo hun eigen protocol. Veel mensen ervaren het medische circuit als een rijdende trein waar je niet meer af kunt stappen tot het eindstation is bereikt. Zij voelen zich meegesleurd en als het ware bijna slachtoffer van de mogelijkheden. Maar het medische traject is geen doorrijdende trein. De behandelingsmogelijkheden vragen om een goede machinist die beseft dat hij op elk stationnetje een tussenstop kan maken om te bekijken of hij überhaupt nog wel verder wil rijden. Het medische aanbod zal door betrokkenen zelf op individuele maat gesneden moeten worden.